راهنمای جامع آلرژی، علائم تنفسی و بررسی‌های تشخیصی با تست IgE

آلرژی یا حساسیت، واکنش بیش‌ازحد سیستم ایمنی بدن به موادی است که در حالت عادی بی‌ضرر هستند. هنگامی که بدن یک ماده حساسیت‌زا (آلرژن) نظیر گرده گیاهان، گردوغبار، مو و پر حیوانات، کپک‌ها یا برخی مواد غذایی را به‌عنوان یک عامل بیماری‌زا شناسایی می‌کند، زنجیره‌ای از فرآیندهای التهابی فعال می‌شود. علائمی نظیر عطسه‌های مکرر، آبریزش بینی، گرفتگی مجاری تنفسی و خارش چشم‌ها از شایع‌ترین تظاهرات رینیت آلرژیک (التهاب مخاط بینی ناشی از حساسیت) هستند که کیفیت زندگی و خواب فرد را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهند. تشخیص دقیق علت زمینه‌ای این نشانه‌ها، اولین و ضروری‌ترین گام در فرآیند مدیریت، پیشگیری و درمان هدفمند بیماری است.

مکانیسم بروز عطسه و آبریزش بینی در مواجهه با آلرژن‌ها

پس از اولین برخورد با آلرژن، سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌های اختصاصی از کلاس ایمونوگلوبولین E یا همان IgE را تولید می‌کند. این پادتن‌ها به گیرنده‌های موجود روی سطح سلول‌های ایمنی، به‌ویژه ماست‌سل‌ها (Mast Cells) و بازوفیل‌ها متصل می‌شوند. در مواجهه‌های بعدی، پیوند آلرژن با این آنتی‌بادی‌ها سبب دگرانولاسیون سریع ماست‌سل‌ها و آزاد شدن واسطه‌های التهابی نظیر هیستامین می‌شود. هیستامین با گشاد کردن عروق مویرگی، افزایش نفوذپذیری رگ‌ها و تحریک پایانه‌های عصبی مخاط تنفسی، سبب تحریک حس خارش، حملات عطسه پیاپی و ترشح بیش‌ازحد مخاط مایع (آبریزش شفاف بینی) می‌گردد.

نقش آزمایش‌های تشخیصی در ارزیابی آلرژی

بررسی‌های آزمایشگاهی بر پایه نمونه خون، روشی ایمن، استاندارد و بدون خطر بروز شوک آنافیلاکسی برای شناسایی وضعیت آلرژیک فرد به شمار می‌روند. برخلاف تست‌های پوستی پریک که ممکن است همراه با واکنش‌های ناخواسته پوستی باشند یا مصرف داروهای آنتی‌هیستامین مانع انجام آن‌ها شود، آزمایش‌های سرولوژیک دقت و کاربرد بسیار بالایی دارند:

سنجش تام IgE خون (Total IgE): این آزمایش سطح کل پادتن IgE موجود در سرم را می‌سنجد. افزایش سطح این فاکتور معمولاً نشان‌دهنده یک وضعیت آتوپیک، پاسخ حساسیتی فعال یا برخی عفونت‌های انگلی است.

سنجش اختصاصی IgE خون (Specific IgE): این تست غلظت آنتی‌بادی IgE را در برابر یک یا چند آلرژن مشخص (شامل گرده درختان و علف‌ها، کنه‌های غبار منزل، قارچ‌ها، پروتئین‌های شیر، تخم‌مرغ و سایر محرک‌های تنفسی یا خوراکی) به طور مجزا تعیین می‌کند و عامل محرک دقیق را مشخص می‌سازد.
شمارش کامل سلول‌های خون (CBC): ارزیابی تعداد و درصد ائوزینوفیل‌ها در خون محیطی نیز اطلاعات مفیدی درباره شدت فعالیت سیستم آلرژیک یا التهابی ارائه می‌دهد.

شرایط لازم و رعایت ناشتایی قبل از انجام آزمایش

آمادگی صحیح پیش از خون‌گیری برای حفظ دقت نتایج و جلوگیری از خطاهای پیش‌آزمایشگاهی (Pre-analytical) اهمیت بالایی دارد:
وضعیت ناشتایی: انجام آزمایش سنجش IgE (چه توتال و چه اختصاصی) به لحاظ فیزیولوژیک نیازی به ناشتایی طولانی‌مدت ندارد و تغییرات غذایی معمول روی سطح این ایمونوگلوبولین اثر فوری نمی‌گذارد. با این حال، به دلیل اینکه نمونه خون با متدهای دقیق ایمونواسی (مانند CLIA یا ELISA) سنجیده می‌شود، بالا بودن چربی سرم ناشی از مصرف وعده‌های سنگین (لیپمیک شدن نمونه) می‌تواند با تداخل نوری، نتایج دستگاه را مخدوش کند. بنابراین توصیه می‌شود بیمار بین ۴ تا ۶ ساعت قبل از خون‌گیری از خوردن غذاهای چرب و سنگین خودداری نماید؛ مصرف آب در این مدت بلامانع و حتی جهت تسهیل خون‌گیری مفید است. در مواردی که آزمایش‌های تکمیلی مانند پانل‌های بیوشیمیایی یا شمارش سلولی هم‌زمان تجویز شده باشند، باید ناشتایی استاندارد ۸ تا ۱۲ ساعته رعایت گردد.

تداخلات دارویی: انجام تست‌های سرولوژیک IgE بر خلاف تست‌های پوستی، معمولاً تحت تأثیر آنتی‌هیستامین‌ها، اسپری‌های استروئیدی موضعی و دکونژستانت‌ها قرار نمی‌گیرد و معمولاً نیازی به قطع آنتی‌هیستامین قبل از آزمایش خون نیست. با این وجود، مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدهای خوراکی با دوز بالا یا داروهای بیولوژیک مهارکننده سیستم ایمنی ممکن است بر تولید ایمونوگلوبولین‌ها اثر بگذارد؛ لذا ارائه فهرست کامل داروهای مصرفی به پذیرش و سوپروایزر آزمایشگاه پیش از خون‌گیری الزامی است.

زمان‌بندی نمونه‌گیری: بهتر است نمونه‌گیری در دوره‌ای انجام شود که بیمار در فاز حاد عفونت ویروسی یا باکتریایی فعال قرار ندارد تا از هم‌پوشانی پاسخ‌های التهابی نامرتبط جلوگیری شود.

رفرنس‌های علمی

Middleton's Allergy: Principles and Practice (Elsevier / Ninth Edition, by Adnan Custovic, Thomas A.E. Platts-Mills, et al.)

بخش مکانیسم‌های سلولی رینیت آلرژیک و ارزیابی سرولوژیک آنتی‌بادی‌های کلاس E.

Henry's Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods (Elsevier / Richard A. McPherson, Matthew R. Pincus)

فصل روش‌های ارزیابی ایمونوگلوبولین‌ها و تداخلات پیش‌آزمایشگاهی در سنجش‌های ایمونواسی.

World Allergy Organization (WAO) Guidelines for the Assessment and Management of Allergic Diseases and Anaphylaxis

دستورالعمل‌های رسمی سازمان جهانی آلرژی در خصوص مقایسه تست‌های تشخیصی خونی Specific IgE و ملاحظات بالینی آن.